Hakkında
GTÜ AirLab, Gebze Teknik Üniversitesi kampüsünde partikül madde (PM₂.₅, PM₁₀) düzeylerini
ölçmek, haritalamak ve yorumlamak amacıyla yürütülen araştırmanın veri platformudur. Sabit sensörler, taşınabilir
sensörlerle yapılan saha ölçümleri ve resmî bölge istasyonu verileri tek bir arayüzde birleştirilir.
Varsayılan görünüm kampüsteki herkes için sadeleştirilmiştir (Özet, Harita, Trend, Sağlık, Duyurular). Sensörlerin ham
panelleri, saha ölçümleri ve karşılaştırma grafikleri Araştırma bölümündedir.
Ölçüm ağı
| Kaynak | Tür | Ölçülen |
|---|
| PurpleAir PA-II | Sabit, dış ortam (SUMER çatısı) · kampüsün genel hava kalitesi | PM₂.₅ (US EPA düzeltmeli), PM₁, PM₁₀, sıcaklık, nem |
| Atmotube Pro | Taşınabilir, GPS'li saha ölçümleri · bina bazlı karakterizasyon | PM₁, PM₂.₅, PM₁₀, VOC |
| CO₂ sensörleri | Sabit, iç mekân · şimdilik kapalı; sensörler yeniden tanımlanınca eklenecek | CO₂ |
| Tuzla istasyonu | Resmî referans (ÇŞB / İBB), ~6,4 km | PM₂.₅, PM₁₀ (saatlik) |
Yöntem
- PurpleAir düzeltmesi (US EPA): Optik sensörün ham PM₂.₅ değeri referans cihazlara göre yüksek okur ve nemden
etkilenir (ABD genelinde yaklaşık %40; Barkjohn vd., 2021). Kampüs PM₂.₅ değerleri, ABD Çevre Koruma Ajansı'nın
ABD geneli düzeltme denklemiyle hesaplanır: PM₂.₅ = 0,524 × cf_1 − 0,0862 × nem + 5,75. Burada cf_1, sensörün
iki lazer kanalının (A, B) "CF=1" çıktısının ortalaması (µg/m³), nem sensörün kendi ölçümüdür (%). PurpleAir
haritasında "US EPA" dönüşümü seçildiğinde görülen değer de bu denklemle hesaplanır. A ve B kanalları hem 5 µg/m³'ten
hem %70'ten fazla ayrışan ölçümler kullanılmaz; nem eksikse %50 alınır. Örnek (9 Ekim 2026, 09:00 saat ortalaması):
cf_1 62,5 µg/m³ ve nem %50 → 34,2 µg/m³ (ham değer 49,9). cf_1'i kaydedilmemiş eski ölçümlerde EPA'nın
AirNow haritasındaki genişletilmiş denklemi kullanılır; ham değer 30 µg/m³'ün altında iki denklem aynı sonucu verir.
Ham değer Araştırma görünümündeki PurpleAir panelinde görünür. PM₁₀ ve taşınabilir sensörler için yerleşik bir
düzeltme yoktur.
Formül, gerekçe, örnekler ve doğrulama
- Zaman ortalamaları: Ölçümler saatlik ortalamaya, saatlik değerler Türkiye saatine göre günlük ortalamaya
çevrilir. En az 18 saat ölçümü olan gün tam gün, en az 6 saat olan gün gösterge gün kabul edilir;
daha az ölçümlü günler değerlendirmeye alınmaz.
- WHO karşılaştırması: WHO Küresel Hava Kalitesi Kılavuzu (2021) değerleri kullanılır: PM₂.₅ için 24 saatlik
15 µg/m³ ve yıllık 5 µg/m³; PM₁₀ için 45 ve 15 µg/m³; ara hedefler (AH-1…AH-4).
- Hava kalitesi sınıfları: Ulusal Hava Kalitesi İndeksi (HKİ) kullanılır: ÇŞB'nin ABD EPA indeksinden uyarladığı
altı sınıf (İyi, Orta, Hassas, Sağlıksız, Kötü, Tehlikeli). PM₂.₅ derişimi, sınıfın kesim noktaları arasında doğrusal
olarak 0–500 indeks değerine çevrilir. Resmî HKİ 24 saatlik ortalamalar için tanımlıdır; özet ekranındaki değer son
ölçüme göre gösterge niteliğindedir. Kesim noktaları aşağıda "Sınır değerler ve HKİ" bölümündedir.
- Bina değerleri: Saha ölçümlerinin GPS noktaları bina poligonlarıyla eşleştirilir; bina dışında ama sınırına
15 m'den yakın noktalar en yakın binaya sayılır (telefon GPS'i bina yanında birkaç metre sapar). En az 3 ölçümü olan binalar
sıralanır ve haritada boyanır, 1–2 ölçümlü binalar listede ayrıca gösterilir (tek ölçüm ortalama sayılmaz). Bu ölçümler kısa süreli olduğundan WHO'nun 24 saatlik değeriyle değil, aynı dönemdeki tüm saha ölçümlerinin
ortalamasıyla karşılaştırılır. Atmotube değerleri ham kullanılır: kılavuzunda PM için düzeltme faktörü yoktur ve
bağımsız testlerde PM₂.₅ değeri resmî cihazlarla neredeyse bire birdir (Shittu ve ark., 2025: eğim 0,99; aynı çalışmada
ham PurpleAir 1,37). Bu yüzden PurpleAir'in EPA formülü Atmotube'a uygulanmaz. Binalar birbiriyle karşılaştırıldığı için bu göreli bir karşılaştırmadır; Atmotube'un
µg/m³ değerleri ve harita renkleri gösterge niteliğindedir, Tuzla ya da WHO ile karşılaştırılmaz.
- Kişisel maruziyet (tahmin): Sabit hava kalitesi sensörünün saatlik profili, binaların saha ölçümü oranı ve iç/dış ortam
varsayımıyla zaman ağırlıklı ortalama derişim; solunan miktar US EPA solunum hızlarıyla tahmin edilir. Varsayımlar hesap
panelinde ayrıntılı verilmiştir.
- Kampüs–bölge karşılaştırması (aynı ölçekte): Tuzla resmî istasyondur; değeri ÇŞB/İBB'nin yayımladığı gibi kullanılır,
düzeltilmez. PurpleAir ucuz bir optik sensördür; US EPA düzeltmesi onun okumasını resmî cihazın okuyacağı değere çeker.
Bu yüzden karşılaştırmada kampüsün düzeltilmiş değeri kullanılır; böylece iki değer aynı ölçektedir. Yalnızca iki tarafın
aynı saatte ölçüm yaptığı saatler karşılaştırılır. (Aynı formül Tuzla'ya da uygulansaydı resmî değer haksız yere yaklaşık
%40 düşerdi.)
- Veri denetimi: Sabit hava kalitesi sensörü yeni ölçüm göndermediğinde son ölçüm tekrar kaydedilmez (yinelenen kayıt ortalamaları
etkilemesin). Saha ölçümlerinde kampüs merkezine 2 km'den uzak noktalar kampüs değerlendirmesine alınmaz.
- Telefon bildirimleri: İsteğe bağlıdır (Duyurular › Bildirimler). Kampüs dış sensörünün son 30 dakikalık
ortalaması HKİ 100'ü aştığında (Hassas ve üstü) uyarı, 60 dakikalık ortalama yeniden 100'ün altına inince "düzeldi"
bildirimi gönderilir; 23.00–07.00 arası sessizdir. Her sabah 08.00'de günün kısa özeti gelir. Ayrıntı:
hesaplama ve kaynaklar belgesi §10a.
Sınır değerler ve HKİ
Ulusal Hava Kalitesi İndeksi (HKİ), PM₂.₅ (24 saatlik ortalama, µg/m³):
| HKİ | Sınıf | PM₂.₅ |
|---|
| 0–50 | İyi | 0–12,0 |
| 51–100 | Orta | 12,1–35,4 |
| 101–150 | Hassas | 35,5–55,4 |
| 151–200 | Sağlıksız | 55,5–150,4 |
| 201–300 | Kötü | 150,5–250,4 |
| 301–500 | Tehlikeli | 250,5–500,4 |
Kaynak: Ulusal HKİ tablosu (ÇŞB'nin EPA indeksinden uyarlaması), İBB Çevre Koruma ve Kontrol Dairesi yayımı.
HKİ resmî olarak PM₁₀, CO, SO₂, NO₂ ve O₃ için hesaplanır; sabit hava kalitesi sensörü PM₂.₅ ölçtüğü için tablonun PM₂.₅ sütunu kullanılır.
Sınır ve kılavuz değerler (µg/m³):
| PM₂.₅ yıllık | PM₂.₅ 24 sa | PM₁₀ yıllık | PM₁₀ 24 sa |
|---|
| WHO kılavuzu (2021) | 5 | 15 | 15 | 45 |
| Türkiye, yürürlükte | — | — | 40 | 50 (yılda en çok 35 aşım) |
| AB, 2030'dan itibaren | 10 | 25 (18 aşım) | 20 | 45 (18 aşım) |
WHO değerleri sağlık temelli kılavuz değerlerdir, yasal sınır değildir. Türkiye: Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi
Yönetmeliği; geçiş dönemi 2019'da tamamlanmıştır, PM₂.₅ için yürürlükte bir sınır değer yoktur. AB: 2024/2881 sayılı Direktif, Ek I.
Platformda kampüs ölçümleri WHO günlük değeriyle (15 µg/m³) karşılaştırılır; kısa süreli saha ölçümleri bu karşılaştırmaya alınmaz.
Sınırlılıklar
- Kampüs PM₂.₅ değerleri US EPA düzeltmesinden geçer. Bu düzeltme ABD'de referans cihazlarla geliştirilmiştir;
sensörün Türkiye'de resmî bir cihazın yanına konarak (kolokasyon) yerinde doğrulanması henüz yapılmamıştır. Gösterge olarak:
6,4 km uzaktaki Tuzla istasyonuyla aynı saatlerde (241 saat) ham değerler ortalama %43 yüksekken düzeltilmiş değerler %2
düşüktür. Çöl tozu taşınımı olan günlerde optik sensörler PM₂.₅'i olduğundan düşük gösterebilir. PM₁₀ ve taşınabilir
sensör (Atmotube) değerleri düzeltilmeden gösterilir; PM₁₀ olduğundan düşük okunabilir.
- Ölçümler kesintilidir; günlük değerler o gün ölçülen saatlerin ortalamasıdır ve günün tamamını temsil etmeyebilir.
27 Nisan – 6 Ekim 2026 PM₂.₅ geçmişi PurpleAir'in kendi veri arşivinden tamamlanmıştır; bu dönemde PM₁₀ ve sıcaklık
yalnızca sunucunun canlı kayıt aldığı saatlerde vardır (Sağlık sekmesi PM₁₀'un kaç güne dayandığını gösterir).
- Saha ölçümleri birkaç dakikalık yürüyüş verisidir; uzun süreli maruziyeti temsil etmez. Yürüyüş sırasındaki
ani yükselmeler (ör. yakında sigara içilmesi) gerçek maruziyet olabileceği için ayıklanmaz, ortalamalara dahildir;
az ölçümlü binaların ortalaması tek bir yükselmeden belirgin etkilenebilir.
- Farklı Atmotube cihazları aynı havayı farklı okuyabilir. Cihazlar yan yana ölçülerek birbirine göre ayarlanana kadar,
farklı cihazlarla ölçülmüş binaların karşılaştırması ek belirsizlik içerir.
- PurpleAir'in sıcaklık ve nem değerleri (*) sensör gövdesinin içinden ölçülür: sıcaklık ortamdan yaklaşık 4 °C yüksek,
nem düşük okunur (sapmanın büyüklüğü kaynaklara göre birkaç puandan yaklaşık 17 puana kadar değişir). Bu değerler düzeltilmeden gösterilir.
- Amfi 1 iç ortam sensörüne de dış sensörle aynı US EPA düzeltmesi uygulanır (aynı ölçekte görünsünler diye); bu denklem
dış ortamda geliştirildi, iç ortamda doğrulanmadı. İç/dış oranları iki sensörün ham değerleriyle hesaplanır.
- Platformdaki değerlendirmeler bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye yerine geçmez.
- Otomatik durum duyuruları sensörlerin son veri zamanına göre oluşturulur; kısa kesintiler birkaç dakika gecikmeyle yansıyabilir.
Veri kaynakları ve lisanslar
- Kampüs sensörleri: PurpleAir PA-II (SUMER çatısı, dış ortam) ve PurpleAir PA-II (Kimya ve Çevre Müh. binası Amfi 1, iç ortam,
20 Ekim 2026'dan beri; yalnızca Araştırma görünümünde). İkisine de US EPA düzeltmesi uygulanır; iç ortamdaki sınırlılıklar Amfi 1 analizinde yazılıdır.
- Bölge verisi: T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Sürekli İzleme Merkezi; İBB Açık Veri Portalı.
- PurpleAir düzeltmesi: Barkjohn, K. K., Gantt, B., Clements, A. L. (2021). Atmos. Meas. Tech., 14, 4617–4637,
doi:10.5194/amt-14-4617-2021 · Barkjohn, K. K., Holder, A. L., Frederick, S. G., Clements, A. L. (2022). Sensors,
22(24), 9669, doi:10.3390/s22249669 · U.S. EPA, AirNow Fire and Smoke Map: Questions and Answers · Jaffe, D. A. ve ark.
(2023). Atmos. Meas. Tech., 16, 1311, doi:10.5194/amt-16-1311-2023 (toz ve duman olaylarında değerlendirme).
- Atmotube: Shittu ve ark. (2025). Atmos. Meas. Tech., 18, 817–828, doi:10.5194/amt-18-817-2025 ·
South Coast AQMD AQ-SPEC, Atmotube Pro saha ve laboratuvar değerlendirmeleri.
- GPS doğruluğu (bina eşleştirmesindeki 15 m payı): GPS.gov, GPS Accuracy.
- Harita altlıkları: © Esri, Maxar, HERE, Garmin; © OpenStreetMap katkıcıları (ODbL).
- Yazılım: Leaflet (BSD-2), Leaflet.heat, Chart.js (MIT), Lucide ikonları (ISC); yazı tipleri Inter ve Source Serif 4 (SIL OFL 1.1).
Atıf önerisi: GTÜ AirLab (2026). GTÜ AirLab — Kampüs Hava Kalitesi İzleme Platformu.
Gebze Teknik Üniversitesi. https://gtuairlab.github.io/frontend_v2/
Gizlilik ve kişisel verilerin korunması (KVKK)
- Kullanıcı verisi toplanmaz. Uygulamada üyelik, form, çerez, reklam ya da analitik/izleme aracı yoktur.
- Tarayıcınızda yalnızca kullanım tercihleri (okunan duyurular, seçili görünüm, katlanan paneller) saklanır; bu bilgiler
cihazınızdan gönderilmez ve tarayıcı verilerini silerek kaldırılabilir.
- Maruziyet asistanı ve hesabı: Asistana ya da tabloya girdiğiniz saat, yer ve etkinlik bilgileri yalnızca cihazınızda hesaplanır, sunucuya
gönderilmez. "Bu cihazda hatırla" işaretlenmezse sayfa kapanınca silinir.
- Saha ölçümleri: Ölçümü yapan ekip üyelerinin kimlikleri gösterilmez ("Saha ekibi A/B/C"). Konum verileri yalnızca
ölçüm noktası olarak ve araştırma amacıyla gösterilir. Taşınabilir cihazlar kampüs dışına çıktığında (merkezden 2 km'den
uzak) o konumlar haritada, saha ölçümlerinde ve dışa aktarılan veride gösterilmez.
- Bildirimler (isteğe bağlı): Bildirimleri açarsanız tarayıcınızın verdiği bildirim adresi ve şifreleme anahtarları
proje sunucusunda saklanır; ad, e-posta, telefon numarası ya da konum alınmaz. Bildirimler tarayıcınızın bildirim servisi
üzerinden iletilir (Android/Chrome: Google, iPhone: Apple, Firefox: Mozilla). "Kapat" düğmesiyle abonelik sunucudan silinir;
geçersiz olan ya da 12 aydır ulaşılamayan abonelikler de kendiliğinden silinir.
- Üçüncü taraf bağlantıları: Harita altlıkları için tarayıcınız Esri sunucularına bağlanır; bu sağlayıcılar
teknik olarak IP adresinizi görebilir. Ölçüm verileri proje sunucusundan (yurt dışında barındırılan bulut hizmeti) ve
İBB hava kalitesi servisinden alınır. Yazı tipleri ve yazılım kütüphaneleri uygulamanın kendi sunucusundan yüklenir.
- 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamındaki talepleriniz için Gebze Teknik Üniversitesi'nin KVKK başvuru
kanallarını kullanabilirsiniz.
Son güncelleme: 21 Ekim 2026
